پژوهشی بر سکه‌های اشکانی موزه‌ي باستان‌شناسی شهرستان دره‌شهر

اکبر شریفی‌نیا( کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی از دانشگاه تربیت‌مدرس- تهران)

طیبه شاکرمی(کارمند اداره‌ي میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان دره‌شهر) بخش موزه‌ي)

ازجمله‌ي آثار بسیار مهم موجود در موزۀ باستان‌شناسی شهرستان دره‌شهر، سکه‌هایی متعلق به دوران الیمایی، سلوکی، اشکانی، ساسانی و اسلامی است. در این پژوهش برای نخستین بار سکه‌های اشکانی این موزه مورد مطالعه و بررسی روشمند و علمی قرار می‌گیرند. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی سکه‌های اشکانی موجود در موزه‌ي باستان‌شناسی شهرستان دره‌شهر و محل ضرب آن‌ها است. در ابتدا نگاهی اجمالی به تاریخ سیاسی و اقتصادی دولت اشکانی خواهیم داشت؛

در سال یازدهم سلطنت پادشاه سلوکی آنتی خوس دوم (تئوس) و به سال 250 ق.م پارت‌ها به رهبری ارشک (اشک اول) از دولت سلوکی جدا شدند و دولت اشکانی را در شمال شرق ایران تأسیس کردند. اشک اول پس از دو سال سلطنت در سال 248 ق.م کشته شد(گوتشمید، 1356: 6-5، دیاکونوف، 1344: 32). پارتی‌ها سال به سلطنت رسیدن وی را مبدأ تاریخ خود قراردادند (سال 248 ق.م). بعد از مرگ ارشک شاهان دیگری همچون؛ تیرداد، اردوان، فرهاد اول، مهرداد اول و ...به سلطنت رسیدند. در طول مبارزات ارشک‌ها با یکدیگر و با دولت روم، اردشیر شاهزاده ساسانی به پادشاهی پارس رسید. وی با کمک پادشاهان کرکوک و هدیت متحد شد و در نبرد بزرگی به سال 224 م در دشت هرمزگان اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی را شکست داده و به قتل رساند (هرمان، 1374: 84). بدین ترتیب پادشاهی دودمان اشکانی به پایان رسید و پادشاهان ساسانی، برگی دیگر از تاریخ پر فراز و نشیب ایران را رقم زدند.

ضرب سکه در دوران اشکانی

چنان‌که سکه‌شناسان اشاره می‌کنند، سیستم پولی دوران اشکانی به تأسی از سلوکیان مبتنی بر نظام آتیک بود. در این نظام اساس وزنی سکه‌ها درهم‌های چهارگرمی بود. البته سکه‌های دودرهمی نیز ضرب می‌شد (محمدی‌فر،1389: 262). آنچه مسلم است پارت‌ها سکه‌ي زر بکار نمی‌بردند و معاملات و دادوستد به وسیله‌ي سکه‌های سیمین، مسین و مفرغی انجام می‌گرفت(ملکزاده بیانی، 1385: 35). در این میان نقره به عنوان یکی از معیارهای سنجش اوضاع اقتصادی در دوران اشکانی مطرح است. سکه¬های اشکانی در شهرهایی چون؛ نیسا، آپامئه آ (خوار در حوالی ری)، آریا (هرات)، مارگیان (مرو)، تراگزیان، هگمتانه، دارا، صد دروازه، سیرینک، خراکس، مهرداد کرت، تیسفون، فیلاس، کنکوبار (کنگاور)، لائودیسل آ (نهاوند) و ... ضرب می‌شد(سرفراز و آورزمانی، 1383: 45-44- ملکزاده بیانی، 1385: 54-53). سکه‌های پارتی از لحاظ نقش متنوع‌اند. این نقوش را می‌توان به انواعی چون تصاویر شاهان، نوع خط، نوع تاج و سربند و... تقسیم‌بندی و موردمطالعه قرارداد. در برخی موارد تصویر پادشاه تمام‌رخ از روبرو به نمایش گذاشته‌شده بود(سرفراز و آورزمانی، 1380: 33). پشت سکه‌های درهم اشکانی، عموماً تصاویری از نقش مؤسس این سلسله، ارشک اول است. از جملۀ نقوش دیگر بر روی سکه‌های اشکانی می‌توان به نقوشی چون؛ علامت ضرابخانه (به ندرت)، نوشتن تاریخ ضرب سکه (به‌ندرت)، نقش الهه نیکه (فرشتۀ فتح و پیروزی در اساطیر یونان)، نقش ماه و ستاره و مخفف نام شاه و ... اشاره کرد (سرفراز و آورزمانی، 1380: 36-35).

براساس مطالعات صورت گرفته و مقایسه سکه‌های نقره‌ای موجود در موزه‌ي باستان‌شناسی شهرستان دره‌شهر با سایر سکه‌های نقره‌ای اشکانی مشخص گردید که سکه‌های نقره‌ای اشکانی موجود در این موزه متعلق به پادشاهانی چون؛ مهرداد دوم (88-123 ق.م)، سنتروک (75 ق.م)، ارد دوم (57-38 ق.م)، فرهاد چهارم (2-38 ق.م)، اردوان دوم (10-38 م.)، بلاش سوم (147-105 م.)،

پارثاماسپات (116 م.)، خسرو دوم (147-191 م.) است(تصویر شمارۀ 1).

 

تصویر شمارۀ 1: راست: سکه درهم ارد دوم، موزۀ باستان‌شناسی دره‌شهر-چپ: سکه درهم ارد دوم (میرقاسمی، 1392: 60).

از سویی دیگر، براساس علائم ضرابخانه‌ای که در زیر کمان پادشاهان اشکانی نقر شده است، بغیر از سکه‌های مهرداد دوم و سنتروک موجود در موزۀ باستان‌شناسی دره‌شهر که علامت ضرابخانه بر روی آن‌ها به علت فرسودگی بیش از حد سکه‌ها قابل‌مشاهده نیست، تمامی سکه‌های نقره‌ای موردمطالعه ضرب اکباتان یا هگمتانه هستند. علامت  ضرب شده بر سکه‌ها، حرف اول کلمۀ Agbatana است و این حرف مخصوص سکه‌های ضرب شده در ضرابخانه اکباتان است. براساس منابع موجود، ضرابخانه‌ها در اکثر شهرهای بزرگ اشکانی دایر بوده‌اند و علائم آن‌ها به صورت اختصار، حروف ترکیبی و گاهی به‌طور کامل در پشت سکه‌ها ضرب می‌شد. از بین شهرهای بزرگ اشکانی، هگمتانه (ضرابخانه‌ي سلطنتی)، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. فعالیت ضرابخانه‌ي هگمتانه از اواخر دوران حکومت مهرداد اول آغازشده و تا پایان این امپراتوری همچنان ادامه می‌یابد. از دیگر سکه‌های این ضرابخانه می‌توان به ابول‌ها و کالکوها اشاره کرد که در آن‌ها از مونوگرام برای نمایش نام این ضرابخانه استفاده‌شده است. بعد از مهرداد دوم تا زمان سلطنت فرهاد سوم از هیچ‌گونه مونوگرامی بر روی سکه‌ها استفاده‌نشده است تا اینکه در اوایل دوران حکومت فرهاد سوم حکاکان تصمیم گرفتند تا نام هر ضرابخانه را به شکل یک مونوگرام ثابت و مشخص، نمایش دهند. به این ترتیب مونوگرام ضرابخانه هگمتانه با شکل   به کار گرفته شد؛ اما اندکی بعد جای خود را به مونوگرام متداول   داد (صالحی گروس و دیگران، 1394: 306-305).

بدرستی که مطالعۀ چنین آثاری موزه¬ای هرچند از مسیرهای غیرعلمی بدست آمده باشند، می تواند راهگشای فهم بهتر تاریخ سیاسی و فرهنگی دولت اشکانی به طور کلی و حکومت آنان در منطقۀ ایلام به طور ویژه باشد. لازم به توضیح است این پژوهش با توضیحاتی بیشتر در دو فصلنامۀ باستان‌شناسی، تاریخ، هنر و مطالعات بین رشته‌ای دانشگاه تربیت مدرس بچاپ خواهد رسید. 

فهرست منابع:

بیانی، ملکزاده، (1385)، تاریخ سکه از قدیمترین ازمنه تا دورۀ ساسانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

  دیاکونوف، م، (1344)، اشکانیان، ترجمۀ: کریم کشاورز، تهران، انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان.

سرفراز، علی‌اکبر، آورزمانی، فریدون، (1380)، سکه‌های ایران از آغاز تا دوران زندیه، تهران، انتشارات سمت.

 صالحی گروسی، مهناز، هژبری‌نوبری، علیرضا، حاجی‌ولیئی، مهدی، (1394)، تحلیل اوضاع اقتصادی- سیاسی دورۀ اشکانیان (43 میلادی تا 208 میلادی) بر اساس مطالعۀ مسکوکات نقرۀ گودرز دوم و خسرو دوم ضرب ضرابخانۀ هگمتانه با استفاده از روش PIXE، جامعه¬شناسی تاریخی، دورۀ 7، شمارۀ 3، 316-301.

گوتشمید، آلفرد فن، (1356)، تاریخ ایران و ممالک همجوار آن از زمان اسکندر تا انقراض اشکانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، چاپ سوم، تهران، انتشارات ققنوس.

 میرقاسمی، مهدی، (1392)، مطالعه، شناسایی و طبقه‌بندی سکه‌های اشکانی موجود در موزه‌ي آستان قدس رضوی، پایان نامۀ کارشناسی‌ارشد، استاد راهنما؛ فرهنگ خادمی ندوشن، دانشگاه تربیت‌مدرس، گروه باستان‌شناسی، منتشر نشده.

هرمان، جورجینا، (1374)، تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان، ترجمۀ: مهرداد وحدتی، تهران، انتشارات نشر دانشگاهی.